Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận đang được kỳ vọng trở thành nguồn điện nền quan trọng, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, bên cạnh áp lực hoàn thành theo mốc thời gian đặt ra, dự án còn phải giải quyết hàng loạt bài toán lớn về công nghệ, nguồn vốn, nhân lực, an toàn hạt nhân và công tác tái định cư để có thể vận hành bền vững.
Điện hạt nhân trở lại trong chiến lược an ninh năng lượng
Nhu cầu sử dụng điện của Việt Nam được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh khi nền kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng cao, cùng với sự mở rộng của các khu công nghiệp, trung tâm dữ liệu và hoạt động sản xuất.
Trong bối cảnh tiềm năng thủy điện lớn gần như đã được khai thác hết, điện than dần thu hẹp theo định hướng giảm phát thải, còn điện gió và điện mặt trời vẫn phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, điện hạt nhân được xem là giải pháp cung cấp nguồn điện nền ổn định trong dài hạn.
Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 dự kiến có tổng công suất từ 4.000 – 6.400 MW, hướng tới đưa vào vận hành trong giai đoạn 2030 – 2035. Xa hơn, Việt Nam đặt mục tiêu bổ sung khoảng 8.000 MW điện hạt nhân vào hệ thống điện quốc gia đến năm 2050 nếu nhu cầu thực tế yêu cầu.
Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc chủ trì cuộc làm việc về tình hình thực hiện hồ sơ, thủ tục điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận.
Điều này cho thấy điện hạt nhân không còn là dự án đơn lẻ mà đã trở thành một phần trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
Đề xuất tách dự án thành ba hợp phần
Tại cuộc họp do Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc chủ trì ngày 16/7, Bộ Tài chính cho biết Hội đồng Thẩm định Nhà nước đã hoàn tất việc thẩm định điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án.
Theo đề xuất, dự án tổng thể sẽ được chia thành ba dự án độc lập gồm Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 và dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.
Nếu được Quốc hội thông qua, EVN sẽ là chủ đầu tư Nhà máy Ninh Thuận 1, Petrovietnam phụ trách Ninh Thuận 2, trong khi UBND tỉnh Khánh Hòa đảm nhận công tác giải phóng mặt bằng và tái định cư.
Việc phân tách này được kỳ vọng giúp làm rõ trách nhiệm của từng đơn vị, hạn chế tình trạng một hạng mục chậm tiến độ ảnh hưởng đến toàn bộ dự án.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định đây mới chỉ là giải pháp về tổ chức thực hiện, chưa thể rút ngắn toàn bộ “đường găng” của dự án. Các hợp phần vẫn phải được triển khai đồng bộ, bởi việc xây dựng nhà máy chỉ có thể bắt đầu khi mặt bằng, hạ tầng kỹ thuật và các điều kiện an toàn đã được chuẩn bị đầy đủ.
Áp lực lớn từ công nghệ, vốn và nhân lực
Bên cạnh thủ tục đầu tư, dự án điện hạt nhân Ninh Thuận còn phải trải qua nhiều công đoạn quan trọng như lựa chọn công nghệ, đàm phán nguồn vốn, khảo sát địa chất, thiết kế kỹ thuật, đánh giá an toàn và xây dựng hệ thống quản lý chất lượng.
Mỗi nhà máy dự kiến gồm hai tổ máy. Việc lựa chọn đối tác và công nghệ sẽ quyết định tổng mức đầu tư, thời gian xây dựng, chi phí vận hành cũng như hiệu quả khai thác trong nhiều thập kỷ.
Khác với các dự án điện thông thường, mọi sai sót trong khảo sát, thiết kế hay lựa chọn thiết bị đối với nhà máy điện hạt nhân đều có thể tạo ra những rủi ro lớn và rất khó khắc phục.
Do đó, dù áp dụng cơ chế đặc thù nhằm rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, các tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn vẫn phải được tuân thủ nghiêm ngặt.
Một trong những thách thức khác là nguồn nhân lực. Việt Nam cần đào tạo hàng nghìn kỹ sư, chuyên gia và nhân viên kỹ thuật để phục vụ vận hành hai nhà máy, cùng đội ngũ quản lý, kiểm định an toàn, ứng phó sự cố và bảo đảm an ninh hạt nhân.
Quá trình đào tạo này đòi hỏi nhiều năm học tập, thực hành và đánh giá năng lực. Nếu không chuẩn bị sớm, Việt Nam có thể phải phụ thuộc đáng kể vào chuyên gia nước ngoài trong giai đoạn đầu vận hành.
Công tác tái định cư và sự đồng thuận của người dân
Ngoài các yếu tố kỹ thuật, dự án còn đặt ra bài toán lớn về giải phóng mặt bằng và ổn định cuộc sống cho người dân vùng dự án.
Hai nhà máy được quy hoạch tại khu vực Phước Dinh và Vĩnh Hải, thuộc tỉnh Khánh Hòa sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Hàng trăm hộ dân sẽ phải di dời, trong khi nhiều diện tích đất sản xuất và khu vực đánh bắt ven biển cũng bị ảnh hưởng.
Theo các chuyên gia, việc xây dựng khu tái định cư không chỉ dừng ở nhà ở và hạ tầng giao thông mà còn phải bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân thông qua đất sản xuất, bến cá, trường học, cơ sở y tế và cơ hội việc làm.
Nếu chỉ hoàn thành công tác bồi thường về mặt thủ tục mà chưa giải quyết được nguồn thu nhập bền vững, mục tiêu ổn định đời sống sau tái định cư sẽ khó đạt được.
Bên cạnh đó, quá trình thu hồi đất cũng cần được thực hiện minh bạch nhằm hạn chế khiếu kiện và tránh thất thoát ngân sách.
Mốc năm 2030 tạo động lực nhưng không thể đánh đổi chất lượng
Theo các chuyên gia, việc hoàn thành dự án đúng tiến độ chỉ là một trong nhiều tiêu chí quan trọng.
Để điện hạt nhân Ninh Thuận thực sự trở thành trụ cột mới của hệ thống điện quốc gia, Việt Nam cần đồng thời giải quyết nhiều nhiệm vụ gồm lựa chọn công nghệ an toàn, thu xếp nguồn vốn, chuẩn bị nhân lực chất lượng cao, bảo đảm quyền lợi người dân vùng dự án và xây dựng cơ chế giám sát độc lập.
Trong bối cảnh đó, mục tiêu đưa dự án vào vận hành từ năm 2030 cần được xem là động lực thúc đẩy tiến độ, nhưng không nên tạo áp lực khiến các khâu quan trọng về kỹ thuật, an toàn và quản trị bị rút ngắn một cách vội vàng.
Với vòng đời vận hành có thể kéo dài tới 60 năm hoặc hơn, việc đầu tư kỹ lưỡng ngay từ giai đoạn chuẩn bị được đánh giá sẽ mang lại hiệu quả và an toàn lâu dài hơn so với việc chỉ chạy theo mốc thời gian.